بسم الله الرحمن الرحیم
استجابت دعا داراي شرايط و نيز موانعي است . پيش از هر چیز باید مفهوم دعا را دانست . دعا به معناي "خواندن" است ؛ خواندني كه به صورت نيايش و سرود و ستايش ، يا خواستن و طلب و درخواست مدد و نصرت و ياوري ست .
انسان مرتبط با خدا تلاش می کند که از طريق دعا ( راز و نياز و مناجات و عبادت) به خدا نزديك شود . وقتي با كسي آشنا شدي و ارتباط پيوسته ي شما زمينه ی اعتماد را فراهم ساخت و از دوستان صميمي او به شمار آمدي ؛ در هنگام نياز به خانهاش ميروي . شرط دوستي را به جا ميآوري و ميثاق و محبت را استوار ميسازي . او هم با آغوش باز شما را خواهد پذیرفت و مورد لطف و عنايت ويژه قرار خواهد داد .
براي استجابت دعا هم بايد شرايطي را مهيا نمود و موانعي را برطرف ساخت . در ذيل به برخي از شرايط و موانع اشاره ميشود :
۱. ارتباط مداوم با خدا در هر حال :
خداوند به پيامبرش دستور ميدهد كه "نفس خويش را در كمال شكيبايي ، در هر بامداد و شامگاه به دعا كردن و جلب خشنودي خدا وادار كن".۱
قرآن كساني را كه فقط در هنگام گرفتاري و مشكلات دعا ميكنند ؛ مورد نكوهش قرار داده است : "وقتي به انسان ، گرفتاري و غمي روي ميآورد ؛ ما را در هر حال (خواب و بيداري ، نشسته و ايستاده) می خواند و چون گرفتاري اش را برطرف می كنيم ؛ می رود (و از ارتباط خود با خدا از جهت كميت و كيفيت می كاهد و گاهي قطع می کند) گويي اصلاً ما را براي گرفتاري كه به او رسيده بود ، نخوانده است! ".۲
امام صادق علیه السلام ميفرمايد :
"كسي كه پيشدستي در دعا نكند و فقط در وقت نزول بلا دست به دعا بردارد ؛ دعايش در آن وقت مستجاب نگردد و فرشتگان گويند : اين آواز را نشناسيم".
در روايت ديگري آمده كه :
"به او ميگويند : تا امروز كجا بودي ؟!"۳
۲. دعا بايد از صميم قلب باشد .
تمام ذرات وجود انسان يك چيز را بخواهد و طلب كند ؛ و دل و زيانش با عمل و رفتارش هماهنگ باشد .
۳. اعتماد به خدا و اطمينان به اجابت او داشته باشد :
امام صادق علیه السلام :
"خدا دعايي را كه از دل غافل و بي خبر برخيزد ؛ مستجاب نميكند . پس وقتي دعا می كني ؛ از عمق دل به او روي آور (و دلت را با زبانت همراه گردان) و سپس به اجابت دعايت مطمئن باش".۴
۴. قطع اميد از غير خدا و اميد و اطمينان به خداوند
امام صادق علیه السلام :
"هرگاه يكي از شما بخواهد كه هر چه از خدا درخواست ميكند ، خدا به او عطا فرمايد ؛ بايد از همه ی مردم نااميد و مأيوس گردد و هيچ اميدي جز به درگاه خدا نداشته باشد".۵
۵. دعا بايد در كنار تلاش و تدبير باشد .
پيامبر اكرم صلوات الله علیه :
"كسي كه دعا ميكند و به دنبال آن تلاش و عمل نميكند ؛ مانند آن است كه بي چله ی كمان ، تير مياندازد".۶
۶. دعا بايد با حالت تضرع و دلي شكسته باشد .
امام صادق علیه السلام :
"هرگاه دلتان شكست دعا كنيد . زيرا دل تا پاك و خالص نشود ؛ شكسته نميشود".۷
۷. مكان دعا در استجابت تأثير دارد ؛ مثلاً دعا در حرم امامان علیهم السلام ، مخصوصا حرم امام حسين علیه السلام ، و كنار خانه ی خدا، به خصوص مقام حضرت ابراهيم علیه السلام و كنار حجرالاسود
۸. زمان دعا : دعاي پنهاني و در تاريكي شب زودتر به اجابت ميرسد . مخصوصا در قنوت يا سجده ی نماز "وتر" كه بعد از خواندن هشت ركعت نماز شب و دو ركعت نماز شفع خوانده ميشود. ۸
قرآن ميفرمايد :
"پروردگار خود را به حالت تضرع و تذلل و در پنهاني و خفا بخوانيد".
شبهاي ماه رمضان و رجب و دهه ی اول ذيالحجه و غير آن ، دعا را به اجابت نزديك ميكند .
۹. توسل به چهارده معصوم علیهم السلام و آنها را بر پايه ی آيه شريفه "وابتغوا اليه الوسيله" وسيله و شفيع قرار دادن و ...
به اين ترتيب شخص در جاده ی دعا قرار ميگيرد و بايد مراقب باشد تا راه دعا را درست بپيمايد ؛ و به بي راهه نرود .
امام علي علیه السلام ميفرمايد :
"المعصية تمنع الاجابة" گناه مانع اجابت دعا است .۹
گناهان سه نوع تأثير منفي در دعا ميگذارند :
الف. لذت دعا و مناجات را سلب ميكنند .
ب. مانع استجابت دعا ميشوند .
ج. توفيق دعا كردن يا شركت نمودن در مجالس دعا را از انسان سلب ميكنند .
برخي از گناهان در عدم اجابت دعا تأثير بيشتر دارند . امام سجاد علیه السلام فرمود :
"گناهاني كه مانع استجابت دعا ميشوند عبارتند از : بد دلي و سوءظن به مؤمنان و كارهاي آنان ؛ طينت و دروني ناپاك داشتن ؛ نفاق و دورويي با برادران و خواهران ايماني ؛ عدم اطمينان به اجابت دعا ؛ تأخير نمازهاي واجب (و نخواندن آن در اول وقت فضيلت) ؛ بدزباني و فحاشي و اهانت كردن ؛ نزديك نشدن به خدا به وسيله ی صدقه و كارهاي نيك". ۱۰
نيز فرمود :
"از جمله گناهاني كه مانع استجابت دعا ميگردد ؛ نافرماني و رنجاندن خاطر پدر و مادر است".۱۱
در برخي از روايات ، بداخلاقي سبب باز گرداندن نامبرده شده است .
چند تذكر :
۱. گاهي با وجود تمام شرايط دعا ، دعا مستجاب نميشود ؛ چون به مصلحت ما نيست . يعني چيزي را طلب ميكنيم كه به سود ما نيست . اگر چه ميپنداريم به نفع ما و خير است .۱۲
۲. گاهي دعا مستجاب ميشود ولي از روي مصالحي تحقق عملي آن به تأخير ميافتد . حتي ممكن است تا بيست سال طول بكشد تا محقق گردد .
۳. در روايت است خداوند وقتي بندهاي را دوست داشته باشد ؛ اجابت دعاي او را به تأخير مياندازد تا بندهاش با او راز و نياز کند . پس مؤمنان ثابت قدم هيچ گاه از تكرار دعا مأيوس نميشوند .
۴. گاهي اجابت دعاها در آخرت به صورت پاداش نمايان مي شود و در دنيا بنابر مصالحي داده نمي شود . اگر كسي بداند خداوند در عوض عدم اجابت دعا در دنيا ، چه پاداشي براي او در آخرت در نظر گرفته است ؛ هرگز نا اميد نمي شود .
امام صادق علیه السلام :
"روز قيامت خداوند متعال مي فرمايد : اي بنده ی من ! تو مرا خواندي و من اجابتت را به تأخير انداختم . اكنون ثواب و پاداش تو چنين و چنان است . پس مؤمن آرزو مي كند كه كاش هيچ دعايي از او در دنيا اجابت نمي شد ؛ براي آن ثواب و پاداش نيك كه مي بيند." ۱۳
از روايات استفاده مي شود كه هيچ دعايي بي اثر نيست و هر دعايي در دنيا و آخرت تأثير مناسب خود را دارد .
امام سجاد علیه السلام مي فرمايد :
"دعاي مؤمن يكي از این سه فايده را دارد : يا براي او در آخرت ذخيره مي گردد ؛ يا در دنيا برآورده مي شود ؛ يا بلايي را كه مي خواست به او برسد ، از وي مي گرداند." ۱۴
علاوه بر مطالب ياد شده ، هميشه به اين نكته توجه داشته باشيم كه نماز و روزه و دعا و غيره ، مطلوبيت ذاتي دارند و فلسفه ی دعا تنها برآوردن حوائج ، به ويژه خواسته هاي دنيوي نيست ؛ بلكه خود دعا و مناجات با خدا ، صرف نظر از اجابت يا عدم اجابت ، ارزش دارد و به اصطلاح طلب مهم تر از مطلوب است.۱۵
رفرنس :
۱. کهف / آیه ۲۸
۲. یونس / آیه ۱۲
۳. اصول کافى
۴. بحارالانوار
۵. عدة الداعى
۶. عدة الداعى
۷. مکارم الاخلاق
۸. پیامبر صلوات الله علیه فرمود :
"براى خدا منادى هست که هنگام سحر ندا مىکند : آیا دعا کنندهاى هست تا اجابت نمایم ؟ آیا استغفار کنندهاى هست تا مورد بخشش قرار دهم ؟ آیا درخواست کنندهاى هست تا به او عطا نمایم ؟" رساله "لقاءالله" / میرزا جواد آقا ملکى تبریزى
۹. غررالحکم / ترجمه محمد على انصارى
۱۰. معانى الاخبار / سید هاشم رسولى محلاتى
۱۱. همان منبع
۱۲. قرآن کریم در این مورد مىگوید :
"چه بسا چیزى را خوش ندارید ؛ حال آن که خیر و منفعت شما در آن است و یا چیزى را دوست داشته باشید ؛ حال آن که شر و ضرر شما در آن است . خدا مىداند ؛ ولى شما نمىدانید". سوره مبارکه بقره / آیه ۲۱۶
۱۳. همان منبع
۱۴. تحف العقول / مصباح یزدی
اعیاد بزرگ شـــعبانیه مبارک
خدایا !
درود فرست بر محمد و آل محمد ؛ و بشنو دعایم را هنگامی كه تو را خوانم و بشنو صدایم را هرگاه تو را صدا زنم و رو به من كن هرگاه با تو راز گویم .
خدایا !
پناه برم به تو از خشمت و فرو ریختن عذابت .
خدایا !
اگر من شايستگي رحمت تو را ندارم ولي تو شايسته ی آني كه از زيادی بخششت به من احسان كنى .
خدایا !
پیوسته در دوران زندگی نیكی تو بر من می رسد ؛ پس نیكی ات را در هنگام مرگ نیز از من مگیر .
خدایا !
من چگونه مايوس شوم از اين كه پس از مرگ مورد حسن نظر تو واقع گردم ؛ در صورتي كه در دوران زندگي ام جز به نيكي سرپرستي ام نكردى ؟!
خدایا !
سرپرستی كن كار مرا ، چنانچه تو شایسته ی آنی ؛ و توجه كن بر من به فضل خویش كه همچون گنهكاری هستم كه نادانی اش سراپا او را فرا گرفته .
خدایا !
به راستی تو گناهانی را در دنیا بر من پوشاندی كه من به پوشاندن آنها در آخرت محتاج ترم . با این كه آشكارش نكردی برای هیچ یك از بندگان شایسته ات ؛ ای خدا پس در روز قیامت در برابر دیدگان مردم مرا رسوا مكن .
خدایا !
جود و بخششت آرزویم را گستاخ كرده و گذشت تو برتر است از عمل من .
خدایا !
مرا در آن روزی كه میان بندگانت داوری كنی ؛ به دیدارت مسرور ساز .
خدایا !
عذرخواهی من به درگاهت ، عذرخواهی كسی است كه بی نیاز نشده از پذیرفتن عذرش . پس عذر مرا بپذیر ؛ ای بزرگوارترین كسی كه گنهكاران به درگاهش معذرت خواهی كنند .
خدایا !
حاجتم را باز مگردان و طمعم را به نومیدی مكشان و امید و آرزویم را از درگاهت قطع مفرما .
خدایا !
اگر خواري مرا خواسته بودي راهنمايي ام نمي كردي ؛ و اگر رسوايي ام را مي خواستي تندرستي ام نمي دادى .
خدایا !
گمان ندارم كه مرا بازگردانی در مورد حاجتی كه عمر خویش را در خواستن آن از تو سپری كردم .
خدایا !
ستایش خاص توست . ستايش ابدي جاودان هميشگي كه فزون شود ، ولي كم نگردد بدان نحو كه دوست داري و خوشنود شوى .
خدایا !
اگر مرا به جنایتم مأخوذ داری ، من هم تو را به عفوت بگیرم ؛ و اگر به گناهم بگیری ، من هم تو را به آمرزشت بگیرم . اگر به دوزخم ببری ، به دوزخیان اعلام می كنم كه من تو را دوست دارم .
خدایا !
اگر عمل من در جنب اطاعت تو كوچك است ؛ ولی آرزویم در كنار امید تو بزرگ است .
خدایا !
چگونه من از پیش تو محروم برگردم ؛ با این كه چنان حسن ظنی به جود و بخششت داشتم كه مرا مورد رحمت خویش قرار داده و با نجات بازم خواهی گرداند .
خدایا !
من عمرم را در حرص غفلت از تو سپري كردم ؛ و جواني ام را در مستي دوري از تو از بين بردم ؛ و از اين رو خدایا بیدار نشدم در آن روزگاری كه به كرم تو مغرور بودم ؛ و به راه خشم تو متمایل گشته بودم .
خدایا !
من بنده ی تو و فرزند بنده ی توام ؛ كه در برابرت ایستاده و به وسیله ی كرم تو به درگاهت توسل جویم .
خدایا !
من بنده ای هستم كه می خواهم از آلودگی آنچه بدان با تو روبرو شدم ؛ از بی حیایی خودم در پیش روی تو ، خود را پاك سازم و از تو گذشت می خواهم ؛ زیرا گذشت وصف شناسای كرم تو است .
خدایا !
من آن نيرويي كه بتوانم به وسيله ی آن خود را از نافرماني ات منتقل سازم ندارم ؛ مگر در آن وقت كه تو براي دوستي ات بيدارم كني ؛ و آن طور كه خواهي باشم . پس تو را سپاس گويم ؛ كه مرا در كرم خويش داخل كردي و دلم را از چركي هاي بي خبري و غفلت از خويش پاكيزه ساختي .
خدایا !
به من بنگر ؛ نگریستن كسی كه او را خوانده ای و او پاسخت داده و به یاری خویش به كارش واداشته ای و فرمانبری ات كرده . ای نزدیكی كه دور نگردی از آن كس كه بدو مغرور گشته ؛ و ای بخشنده ای كه بخل نورزد از آن كس كه امید نیكی اش دارد .
خدایا !
دلی به من بده كه اشتیاقش به تو موجب نزدیكی اش به تو گردد ؛ و زبانی كه صدق گفتارش به سوی تو بالا آید و نظر حقیقت بینی كه همان حقیقتش ، او را به تو نزدیك گرداند .
خدایا !
كسی كه به وسیله ی تو شناخته شد ، گمنام نیست و كسی كه به تو پناهنده شد ، خوار نیست و كسی كه تو به سویش رو كنی ، بنده ی دیگری نخواهد بود .
خدایا !
به راستی هركس به تو راه جوید ، راهش روشن است ؛ و هركه به تو پناه جوید ، پناه دارد و من ای خدا به تو پناه آورده ام . پس گمانی را كه به رحمتت دارم نومید مكن و از مهر خویش منعم مكن .
خدایا !
به خوش بینی من ، ناامیدی را مسلط مكن و امیدم را كه به كرم نیكویت دارم قطع مكن .
خدایا ! اگر خطاهایم مرا از نظرت انداخته پس بدان اعتماد خوبی كه به تو دارم از من درگذر.
خدایا !
اگر بزرگ كیفرت مرا به دوزخ می خواند ولی در مقابل ، پاداش فراوانت مرا به بهشت دعوت می كند .
خدایا !
از تو می خواهم كه درود فرستی بر محمد و آل محمد ؛ و مرا از كسانی قرار دهی كه پیوسته به یاد تواند و پیمانت را نمی شكنند و از شكر تو غافل نشوند و دستور تو را سبك نشمارند .
خدایا !
برسان مرا به نور درخشان عزتت ، تا عارف به ذاتت باشم و از غیر تو روگردان باشم و از تو ترسان و نگران باشم ؛ ای صاحب جلالت و بزرگواری ؛ و درود خدا بر محمد پیامبرش و بر آل پاكش باد و سلام بسیار بر ایشان باد .
